نخستین تجربه «پژوهش‌های خلاقیت کاربردی» با مشارکت دانشجویان رشته‌های مختلف اجرا شد

در نیمه نخست شهریورماه ۱۴۰۵، نخستین تجربه از مجموعه پژوهش‌های میان‌رشته‌ای و کاربردی دانشگاه شاهد با مشارکت جمعی از دانشجویان علاقه‌مند به پژوهش‌های میدانی در رشته‌های هنر، علوم تربیتی، حقوق، کشاورزی، برق و مدیریت، به همت مرکز نوآوری و کارآفرینی دانشگاه شاهد و با حمایت دفتر تحقیقات کاربردی اجرا شد.

این برنامه با هدف ایجاد بستری برای کار تیمی، مسئله‌یابی و مسئله‌شناسی، گفت‌وگو و هم‌اندیشی میان‌رشته‌ای و تقویت خلاقیت در مسیر حل مسائل واقعی طراحی شده است و می‌تواند زمینه‌ای برای پیوند بیشتر میان پژوهش، نوآوری و کارآفرینی در دانشگاه فراهم کند.

بر اساس این طرح، مرکز نوآوری و کارآفرینی دانشگاه شاهد با حمایت دفتر تحقیقات کاربردی، مجوز اجرای سه پژوهش میان‌رشته‌ای را دریافت کرده است تا پس از اجرای نمونه‌های اولیه و ارزیابی نتایج، زمینه برای طراحی و برگزاری رویدادی گسترده‌تر با عنوان «پژوهش‌های خلاقیت کاربردی به صورت گروهی» فراهم شود.

شکل‌گیری تجربه‌ای تازه از پژوهش دانشجویی

یکی از ویژگی‌های این برنامه، مشارکت دانشجویان رشته‌های مختلف در یک فرایند مشترک پژوهشی است. در این رویکرد، دانشجویان ضمن بهره‌گیری از دانش تخصصی رشته خود، با دانشجویان سایر رشته‌ها وارد فرایند گفت‌وگو، مسئله‌یابی، طراحی و اجرای پژوهش می‌شوند.

هدف از این فرایند، صرفاً انجام یک فعالیت پژوهشی نیست؛ بلکه دانشجویان در یک تجربه واقعی، مهارت‌های کار تیمی، حل مسئله، تفکر خلاق، گفت‌وگو، هم‌اندیشی و تبدیل مسئله به ایده و راهکار را تمرین می‌کنند؛ مهارت‌هایی که از الزامات شکل‌گیری زیست‌بوم نوآوری و کارآفرینی در دانشگاه به شمار می‌روند.

به گفته برگزارکنندگان، قرار گرفتن رشته‌های مختلف در کنار یکدیگر می‌تواند امکان مواجهه با مسائل از زوایای متفاوت را فراهم کرده و زمینه تولید ایده‌هایی را ایجاد کند که در چارچوب رویکردهای تک‌رشته‌ای کمتر امکان ظهور دارند.

نخستین پژوهش؛ پیوند هنر، حقوق و اندیشه‌ورزی

نخستین پژوهش این مجموعه با عنوان:

«اثربخشی رویکرد تلفیقی نقاشی گروهی و گفت‌وگوی همتایان در کارگاه اندیشه‌ورزی بر یادگیری و درک مفاهیم حقوق مالکیت فکری، مادی و معنوی در کودکان»

طراحی و اجرا شد.

ایده اصلی این پژوهش بر این مبنا استوار است که آموزش مستقیم مفاهیم پیچیده و انتزاعی حقوقی به کودکان، به‌ویژه مفاهیم مرتبط با مالکیت، الزاماً به درک عمیق و کاربردی آن‌ها منجر نمی‌شود. از این رو، در این پژوهش تلاش شده است کودک ابتدا با یک تجربه واقعی و ملموس مواجه شود و سپس از طریق گفت‌وگو و اندیشه‌ورزی، به تحلیل و فهم مفاهیم مرتبط بپردازد.

در مرحله نخست، کودکان به صورت دونفره یک اثر هنری مشترک خلق کردند. شکل‌گیری حس تعلق نسبت به اثر مشترک، زمینه بروز یک مسئله واقعی درباره مالکیت را ایجاد کرد؛ اینکه اثر متعلق به چه کسی است و هر یک از پدیدآورندگان چه حقوقی نسبت به آن دارند.

در مرحله دوم، کودکان در قالب کارگاه اندیشه‌ورزی و گفت‌وگوی همتایان، دیدگاه‌ها و راهکارهای خود را درباره این مسئله مطرح و نظرات یکدیگر را بررسی کردند. در این فرایند، تسهیل‌گر به جای ارائه پاسخ مستقیم، گفت‌وگو را به گونه‌ای هدایت کرد که کودکان بتوانند مفاهیمی همچون مالکیت مشترک، حقوق مادی و معنوی و حقوق پدیدآورندگان را از خلال تجربه خود کشف و تحلیل کنند.

تبدیل یک تجربه عملی به یک پژوهش علمی

این طرح پیش از این نیز خارج از دانشگاه شاهد و با مشارکت تعدادی از دانشجویان، زیر نظر دکتر احمدرضا آذربایجانی اجرا شده بود و آثار و ظرفیت‌های آموزشی آن در عمل مورد مشاهده قرار گرفته بود؛ اما میزان اثربخشی این روش در قالب یک پژوهش علمی و منظم مورد سنجش قرار نگرفته بود.

در اجرای اخیر، تلاش شد این تجربه عملی در قالب یک مطالعه علمی مورد ارزیابی قرار گیرد. به همین منظور، فرایند پژوهش با همکاری مرکز مشاوره و اداره رفاه دانشگاه شاهد و با استفاده از پیش‌آزمون و پس‌آزمون دنبال شد تا میزان تغییر در سطح درک و تحلیل کودکان نسبت به مفاهیم مالکیت مورد بررسی علمی قرار گیرد.

نتایج حاصل از این پژوهش پس از تکمیل فرایند تحلیل و بررسی، در قالب مقاله علمی منتشر خواهد شد.

تأکید بر پژوهش مسئله‌محور و میان‌رشته‌ای

دکتر احمدرضا آذربایجانی، مشاور و تسهیل گر مرکز نوآوری و کارآفرینی دانشگاه شاهد، با اشاره به اهداف این برنامه اظهار داشت:

«هدف ما این است که دانشجویان، پژوهش را صرفاً به عنوان یک فعالیت فردی یا تولید یک متن علمی تجربه نکنند؛ بلکه در یک فرایند واقعی و گروهی، از مسئله‌یابی و مسئله‌شناسی آغاز کنند، با گفت‌وگو و هم‌اندیشی به طراحی راه‌حل برسند و در نهایت بتوانند از دل این فرایند، ایده‌های نوآورانه و قابل توسعه خلق کنند.»

وی افزود:

«حضور دانشجویان رشته‌های مختلف در کنار یکدیگر، ظرفیت ارزشمندی برای شکل‌گیری نگاه‌های تازه به مسائل فراهم می‌کند. هدف ما ایجاد فضایی است که در آن دانشجوی هنر، حقوق، کشاورزی، برق یا مدیریت بتواند در کنار دانشجویان سایر رشته‌ها، بخشی از مسئله را ببیند و در ساختن راه‌حل مشارکت کند.»

دکتر آذربایجانی همچنین با اشاره به اجرای نخستین پژوهش این مجموعه گفت:

«در این پژوهش تلاش کردیم یک تجربه آموزشی که پیش‌تر آثار امیدوارکننده‌ای از خود نشان داده بود، وارد مسیر ارزیابی علمی شود تا علاوه بر تجربه عملی، بتوانیم درباره میزان اثربخشی آن نیز با پشتوانه داده‌های پژوهشی سخن بگوییم.»

گامی برای توسعه «پژوهش‌های خلاقیت کاربردی»

اجرای این پژوهش نخستین گام از مجموعه‌ای است که قرار است در قالب سه تجربه پژوهشی میان‌رشته‌ای دنبال شود. نتایج این سه تجربه می‌تواند به شناسایی نقاط قوت و ضعف الگوی پیشنهادی و طراحی یک مدل قابل توسعه برای اجرای برنامه‌های گسترده‌تر کمک کند.

بر این اساس، «پژوهش‌های خلاقیت کاربردی» با تکیه بر سه مؤلفه اصلی پژوهش، خلاقیت و کاربرد، می‌تواند بستری برای نزدیک‌تر شدن فعالیت‌های علمی دانشجویان به مسائل واقعی و همچنین تقویت ارتباط میان آموزش، پژوهش، نوآوری و کارآفرینی در دانشگاه شاهد باشد.

این حرکت همچنین فرصتی برای شکل‌گیری شبکه‌ای از دانشجویان علاقه‌مند به پژوهش‌های میدانی و مسئله‌محور فراهم می‌کند؛ شبکه‌ای که در آن تجربه و تخصص رشته‌های مختلف در کنار یکدیگر قرار گرفته و زمینه برای تولید ایده‌های تازه و کاربردی فراهم می‌شود.

ادامه مسیر

با اجرای نخستین پژوهش و آغاز دو تجربه دیگر، مرکز نوآوری و کارآفرینی دانشگاه شاهد در نظر دارد ضمن مستندسازی نتایج و انتشار دستاوردهای علمی، زمینه لازم برای توسعه این الگو و برگزاری رویدادهای بزرگ‌تر در حوزه پژوهش‌های خلاقیت کاربردی را فراهم کند.

آغاز این مسیر را می‌توان گامی در جهت تقویت فرهنگ پژوهش تیمی، مسئله‌محور و میان‌رشته‌ای در دانشگاه شاهد دانست؛ رویکردی که در آن پژوهش نه پایان یک فرایند، بلکه نقطه آغاز حل مسئله، نوآوری و خلق ارزش است.